Ο Μεσσηνιακός Γυμναστικός Σύλλογος και η συμβολή του στην Γυναικεία αθλητική χειραφέτηση από τα έτη 1937-1939. Η περίπτωση της Σταματίας (Τούλας) Γυφτάκη.

 Ο Μεσσηνιακός Γυμναστικός Σύλλογος και η συμβολή του στην  Γυναικεία αθλητική χειραφέτηση από τα έτη 1937-1939.

Η περίπτωση της Σταματίας (Τούλας) Γυφτάκη

Εισαγωγή

  Στα πλαίσια της σύνταξης των βιογραφικών παλαιών αθλητών του Μεσσηνιακού, οι οποίοι έλαβαν μέρος στους Παμπελοποννησιακούς αγώνες του 1938 και του 1939, βρέθηκαν και οι πρώτες Γυναίκες Αθλήτριες που αγωνίσθηκαν. Μέσα από την μελέτη του Ηλία Μπιτσάνη «100 ΧΡΟΝΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ''ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΟΥ''», αλλά και τις τοπικές εφημερίδες «Θάρρος», «Σημαία», «Τα Νέα» εμφανίζονται οι πρωτοπόρες Αθλήτριες και παίρνουν μέρος στα αγωνίσματα του Άλματος εις Ύψος, ταχύτητας 75 μ. και του Ακοντισμού. Πρόκειται για τις Τούλα Γυφτάκη, Σίνα Φραγγέα, Μαρία Καλογεράκου, Καράμπελα, Πόπη Μουνδρέα, Μαρία Διακουμάκου, Βουδικλάρη, Μπενάκη, Ματθαιοπούλου και Φωκέα.         

                                      
                                                  Από το αρχείο του κ. Παντελή Μάγκου, γιού της Τούλας Γυφτάκη

       Ασφαλώς και το πρωτεύον στην παραπάνω αναφορά είναι η αθλητική χειραφέτηση των κοριτσιών της Καλαμάτας. Ο Μεσσηνιακός Γυμναστικός Σύλλογος, ο μοναδικός τότε αθλητικός Σύλλογος στην πόλη, παρείχε την δυνατότητα σε όλους να αθλούνται. Φωτογραφίες από Γυμναστικές επιδείξεις και Θηλέων υπάρχουν στο αρχείο του συλλόγου από το 1925 και μετά. Από το 1937 σε Παμεσσηνιακούς αγώνες είχε δοθεί η ευκαιρία να αγωνιστούν επίσημα Γυναίκες. Έγραφε η εφημερίδα "Θάρρος" στις 21/5/1937 : "Ο Μεσσηνιακός Γυμναστικός Σύλλογος επιθυμών να τονώση την επίδοσιν των κοριτσιών μας εις τον αθλητισμόν, αθλοθετεί βαρύτιμον έπαθλον δια την νικήτρια του αγωνίσματος του δρόμου 75 μέτρων".

---

Όμως ο Μεσσηνιακός έδωσε στις προαναφερθείσες την ευκαιρία να πάρουν μέρος σε Παμπελοποννησιακούς αγώνες ως μέλη της ομάδος του. Είναι βέβαια όλες οι Αθλήτριες καλαματιανές που αγωνίζονται το 1938 και το 1939, και αγωνίζονται με την σημαία του Μεσσηνιακού. Να ληφθεί υπόψιν πως στους ίδιους αγώνες του 1937 που διεξήχθησαν στην πολυπληθέστερη και εξωστρεφή Πάτρα, δεν πήρε μέρος καμία Γυναίκα. Ένα ακόμη στοιχείο που πρέπει να γραφεί είναι πως παρ’ όλο που το 1938 (21,22 Μαΐου, Β΄ Παμπελοποννησιακοί στην Καλαμάτα) όλοι οι αθλητικοί σύλλογοι που συμμετείχαν διαπίστωσαν την συμμετοχή των καλαματιανών Γυναικών, εν τούτοις το 1939, στους ίδιους αγώνες (28,29 Μαΐου στην Καλαμάτα) κανένας άλλος σύλλογος που συμμετείχε δεν έφερε Αθλήτριές του να αγωνισθούν. Άλλο ένα δείγμα της προοδευτικότητος του Μεσσηνιακού Γ.Σ., διότι εκτός της δυνατότητος που έδινε σε αθλήτριες του Στίβου, μαθήτριες Γυμνασίων, να προπονηθούν στο γήπεδό του (υπό την επίβλεψη των καθηγητών Φυσικής Αγωγής των σχολείων τους), είναι γνωστό πως το 1928, 10 χρόνια νωρίτερα από τους Παμπελοποννησιακούς αγώνες, είχε συστήσει τμήμα Βόλεϊ και εκπαίδευε[1] κορίτσια των Γυμνασίων της Καλαμάτας.

Όμως ποία ήταν τότε η κατάσταση του Ελληνικού Γυναικείου αθλητισμού; Ιδού :

[2]«Στην Ελλάδα μόλις το 1923 καταγράφονται οι πρώτοι επίσημοι αγώνες Γυναικών αλλά ο γυναικείος αθλητισμός επιβάλλεται κατά τη διετία 1926-7, κυρίως χάρη στις επανειλημμένες προσπάθειες του Πανιώνιου Γυμναστικού Συλλόγου Σμύρνης. Καθ’ όλο το παραπάνω διάστημα, ο Σύνδεσμος Ελληνικών Γυμναστικών και Αθλητικών Σωματείων (ΣΕΓΑΣ) αδιαφόρησε ή απαγόρευσε κάθε σχετική πρωτοβουλία. Το 1927, μία ειδική Επιτροπή του ΣΕΓΑΣ αποφάσισε να απορρίψει τον γυναικείο αθλητισμό, αλλά το επόμενο έτος το Διοικητικό Συμβούλιο του ΣΕΓΑΣ άλλαξε στάση και προέβη σε επίσημη αποδοχή. Εξετάζονται οι λόγοι αυτής της χαρακτηριστικής καθυστέρησης, καθώς και η πορεία του γυναικείου αθλητισμού κατά το πρώτο κρίσιμο διάστημα από τη στιγμή που ο ΣΕΓΑΣ ανέλαβε τη διεύθυνσή του. Σε ευρύτερη προοπτική, οι κοινωνικοπολιτικές διεργασίες που οδήγησαν στην επίσημη αποδοχή του γυναικείου αθλητισμού στην Ελλάδα έθεσαν το ζήτημα της προσαρμογής ενός αναχρονιστικού νομικού πλαισίου σε μία νέα κοινωνική πραγματικότητα…Όπως έχει σημειώσει ο Γιάννης Γιαννιτσιώτης, από τα τέλη του 9ου αιώνα, «ένας μικρός αριθμός γυναικών, μέλη της αστικής ελίτ της πρωτεύουσας και των μεγάλων αστικών κέντρων, αποκτά σταθερή και συστηματική σχέση με τον αθλητισμό στο πλαίσιο της κοινωνικότητας, μακριά από την αντίληψη της διάκρισης και του πρωταθλητισμού… Οι πληροφορίες που έχουμε για τις πρώτες εμφανίσεις των Ελληνίδων σε δημόσιες αθλητικές δραστηριότητες είναι αποσπασματικές. Το 1906 καταγράφεται η πετυχημένη παρουσία Ελληνίδων αθλητριών της αντισφαίρισης στη Μεσολυμπιάδα της Αθήνας, ενώ το 1909, τα στοιχεία του συναγωνισμού και της διεκδίκησης της νίκης σε αγωνίσματα στίβου ήταν έκδηλα στο πλαίσιο της άτυπης αθλητικής κίνησης των Ατθιδών: «Αι Ατθίδες κορασίδες […] χωρίς να αναμείνουν αποφάσεις επισήμων και αρμοδίων, υιοθέτησαν τον αθλητισμόν με δική τους και μόνη πρωτοβουλία, επιδίδονταν δε πάμπολλες, κάθε απόγευμα, στην πλατεία του Ζαππείου αγώνες. Έκαναν δρόμους, άλματα με προτίμηση προς το τριπλούν, και «πετροβολίαν» (προσοχή! Όχι λιθοβολίαν)», έγραψε ο Π. Μανιτάκης, «Μάλιστα γι’ αυτό το τελευταίο αγώνισμα έγινε λόγος και στον τύπο, γιατί είχε φαίνεται αποδειχθή επικίνδυνο για τους ειρηνικούς και ανύποπτους περιπατητάς της ιδίας πλατείας».

 Οι Παμπελοποννησιακοί αγώνες και ο Μεσσηνιακός

Το 1925 προκηρύχθηκαν[3] Παμπελοποννησιακοί αγώνες αλλά έγιναν μεταξύ 2 Σωματείων, του Μεσσηνιακού μαζί με τον Όμιλο Φιλάθλων Καλαμάτας και του Σπαρτιατικού και όχι στο γήπεδο του Μεσσηνιακού αλλά στο γήπεδο του Συντάγματος παραδίπλα.

 

[4]

Οι επίσημοι Α΄ Παμπελοποννησιακοί, με συμμετοχή πολλών σωματείων, έγιναν στην Πάτρα 12 & 13 Σεπτεμβρίου 1937. Πήραν μέρος τα σωματεία Παναχαϊκή, Μεσσηνιακός, Σπαρτιατικός, Ελλάς Βέλλους, Ηρακλής Ξυλοκάστρου, Παναιγιάλειος, Αθλητικός όμιλος Αμαλιάδος και Πετοσφαιρικός Όμιλος Πατρών (Π.Ο.Π.). ΚΑΜΜΙΑ ΓΥΝΑΙΚΑ ΔΕΝ ΠΗΡΕ ΜΕΡΟΣ.

Οι Β΄ Παμπελοποννησιακοί αγώνες έγιναν στην Καλαμάτα στο γήπεδο του Μεσσηνιακού το Σάββατο & Κυριακή 21 & 22 Μαΐου 1938. Σε αυτούς πήραν μέρος τα σωματεία Μεσσηνιακός Γ.Σ., Παναχαϊκή, Σπαρτιατικός Γ.Σ., Ηρακλής Πύργου, Γυθείου Γ.Σ., Παντριφυλιακός, Ελλάς & Διαγόρας Βέλλους. Αγωνίστηκαν για πρώτη φορά επίσημα Αθλήτριες από σχολεία της Καλαμάτας. Πρόκειται για επτά (7) μαθήτριες. Ήταν οι Γυφτάκη Τούλα, Διακουμάκη Μαρία, Καλογεράκου Μαρία, Ματθαιοπούλου, Μουνδρέα Πόπη, Φραγγέα Αναστασία και Φωκέα. Οι Καλογεράκου, Μουνδρέα (φοίτησε και στην Εμπορική Σχολή) και Φραγγέα φοιτούσαν στο Ημιγυμνάσιο Παραλίας[5]. Οι Γυφτάκη και Διακουμάκη φοιτούσαν στην Εμπορική Σχολή Καλαμάτας[6]. Εκτιμώ πως αυτή η πρωτοτυπία έγινε με παρέμβαση του Νομάρχη και επελέγησαν Αθλήτριες από το αθλητικό τμήμα της  Ε.Ο.Ν. (Εθνική Οργάνωση Νεολαίας).

Βασικός καθοδηγητής υπήρξε καθώς φαίνεται ο φίλαθλος Νομάρχης Άγγελος Παπαδήμας ο οποίος δραστηριοποιήθηκε και τελειοποίησε το Γυμναστήριο του Μεσσηνιακού, αφού, όπως έγραψαν οι εφημερίδες «… [7]η εγκατάστασις τηλεφώνου, μικροφώνου και τριών μεγαφώνων, παράλληλα με την τέλειαν κατάρτησιν τεχνικών επιτροπών, θα συμβάλουν αφάνταστα στην γοργήν εκτέλεση του προγράμματος….». Η παράταξη των ομάδων και ο αθλητικός όρκος το 1938. Οι Αθλήτριες φαίνονται στο αριστερό (όπως βλέπουμε) άκρο και ήταν σε ξεχωριστή παράταξη. Από το αρχείο των απογόνων του τότε αθλητή Κωνσταντίνου Κουρκουτά.

Οι εφημερίδες της Καλαμάτας, της Πάτρας αλλά οι αθλητικές της Αθήνας γράφουν συνεχώς για την σπουδαία αθλητική διοργάνωση στην Καλαμάτα. Η εφημερίδα «Σημαία» όμως διαθέτει αθλητικογράφο, τον Μ. Ιωσηφίδη, ο οποίος σε συνέχειες παρουσίασε τους Αθλητές του Μεσσηνιακού και των άλλων Ομάδων. Αυτός παρουσίασε και τις Αθλήτριες του Μεσσηνιακού. Έγραψε[8] : «Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΟΜΑΣ. Ο Σύλλογος (Μεσσηνιακός) μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα επέτυχε να καταρτίση και ένα πλήρες γυναικείον τμήμα με αθλητρίας των οποίων η επίδοση είναι εν αναλογία βεβαίως, εφάμιλλοι αν όχι ανώτεροι των ανδρικών επιδόσεων. Αναφέραμε εις την αρχήν του σημειώματός μας την αθλήτριαν των ρίψεων Μουνδρέα. (Έγραφε δε εκτενέστερα : [9]πολύς λόγος γίνεται δια την εξαιρετικήν επίδοσιν της νεαράς αθλητρίας Πόπης Μουνδρέα, η οποία μολονότι δεν έχει συμπληρώσει τον απαιτούμενον χρόνον δια τας προπονήσεις, επιτυγχάνει εις τον ακοντισμόν βολήν άνω των 29 μέτρων. Δια να εκτιμηθή δε η αξία της επιδόσεώς της αρκεί να σημειώσωμεν ότις εις τους περυσινούς πανελληνίους γυναικείους αγώνας, η πρώτη νικήτρια Καζαντζή εσημείωσε επίδοσιν 29,54μ. εις δε τους Παγκοινοτικούς η Φραγκέα μόλις 23,23. Με μία συστηματικήν προπόνησιν δεν αποκλείεται η ισοφάρισις τα Πανελληνίου επιδόσεως. Πάντως επιτυχημένη βολή της εις τους μεθαυριανούς αγώνας την καταττάσει μεταξύ των πρώτων ελληνίδων πρωταθλητριών). Εφόσον ήθελε συνεχίσει την τακτικήν προπόνησίν της γρήγορα ο Μεσσηνιακός θα αποκτήση και Πανελληνιονίκην του γυναικείου ακοντισμού. Δια την δευτέραν θέσιν εις το αγώνισμα αυτό θα συναγωνισθούν αι αθλήτριαι Φωκέα και Φραγγέα. Η τελευταία με τας Διακουμάκη, Καράμπελα, Γυφτάκη, Καλογερά θα αγωνισθούν εις το άλμα εις ύψος. Δρομείς είναι η Διακουμάκη, Χανδρινού, Καλογεράκου και Ματθιοπούλου με ικανοποιητικάς επιδόσεις. Δια να είναι δυνατή μία σύγκρισις της δυναμικότητος της γυναικείας ομάδος μας σημειώνομεν τας τελευταίας επιδόσεις του γυναικείου πρωταθλήματος το οποίον έγινε κατά τον Μάιον του παρελθόντος έτους. Δρόμος 60μ. Με πρώτην την γνωστήν αθλήτριαν Λανίτου με 8΄΄3,  (Σημείωση γράφοντος : εννοεί την Δομνίτσα Λανίτου-Καβουνίδου, δες

 https://www.naftemporiki.gr/society/1634350/domnitsa-lanitoy-kavoynidoy-apo-toys-pagkyprioys-agones-stoys-olympiakoys-toy-1936-me-theati-ton-chitler/)

ακολουθούν δε επιδόσεις 8΄΄5 και 8΄΄6. Δρόμος 100μ, 12΄΄8 η Λανίτου πάντα, 13΄΄8 και 14΄΄. Άλμα εις ύψος Λινάρδου με 1,30μ και 4 αθλήτριες με 1,25. Ακοντισμός η Καζαντζή με 29,54, η 2^η με 26,45 με τριτη επίδοσιν 26,24μ. Οι Φίλαθλοι μπορούν κατά τους μεθαυριανούς αγώνας να βγάλουν τα συμπεράσματά των επί των αποτελεσμάτων των πρώτων Γυναικείων ατομικών αγώνων».

 Η μεγάλη μέρα έφθασε και όπως όλοι περίμεναν οι αγώνες άρχισαν με του καλύτερους οιωνούς. Ήταν προσκεκλημένοι και αγωνίστηκαν -εκτός συναγωνισμού- ο Μάντικας (εμπόδια), Παπαγεωργίου (ακοντισμός) και Θάνος (επι κοντώ), σπουδαίοι αθλητές πανελλήνιας εμβέλειας.

Πήραν μέρος τα Σωματεία Μεσσηνιακός, Παναχαϊκή, Σπαρτιατικός, Ελλάς Βέλλου, Παντρυφιλιακός, Ηρακλής Πύργου και Γ.Σ. Γυθείου.

Θα αναφερθούμε μόνο στα αγωνίσματα Γυναικών:

Την 1^η ημέρα διεξήχθη πρώτα ο αγώνας του δρόμου 75μ. Οι τρεις πρώτες ήταν οι :

1.     Καλογεράκου Μαρία με επίδοση 11΄ 2΄΄
2.     Διακουμάκου Μαρία                    11΄ 3΄΄
3.     Ματθαιοπούλου                            11΄ 4΄΄.

       Ένα χρόνο πριν, τους Παμεσσηνιακούς αγώνες, το 1937, είχε γίνει το αγώνισμα του δρόμου 75 μέτρων. Οι επιδόσεις ήταν :  1η η Καλογεράκου με 11΄΄9 2η η Φραγγέα με 12΄΄1 και 3η η Φωκέα με 12΄΄2.

Αργότερα την 1^η μέρα έγινε και ο αγώνας του Άλματος εις ύψος. Οι τρεις πρώτες ήταν οι:
1. Γυφτάκη Τούλα με επίδοση 1,25μ.
2. Καλογεράκου Μαρία           1,24μ.
3. Φραγγέα Σίνα                       1,15μ.

Την 2^η ημέρα διεξήχθη ο αγώνας του Ακοντισμού. Οι τρεις πρώτες ήταν οι:
1. Μουνδρέα Πόπη με επίδοση 28,75μ.
2. Φωκέα                                   19,87μ.
3. Φραγγέα Σίνα                        16,70μ.

 Η περίπτωση της Σταματίας (Τούλας) Γυφτάκη

Υπάρχει στο Μουσείο του Μεσσηνιακού και σε περίοπτη θέση μια κορνίζα με περιεχόμενο το δίπλωμα που απονεμήθηκε στην αθλήτρια Τούλα Γυφτάκη το 1938 για την 1^η θέση που πήρε στο Άλμα εις ύψος. Οι απορίες μας ήταν για το πως βρέθηκε «παρατημένο» εκεί αφού είχε απονεμεί ονομαστικώς και όχι στον Μεσσηνιακό, ποία ήταν η Τούλα Γυφτάκη και τι απέγινε τα μετέπειτα χρόνια; Στις ξεναγήσεις που κάναμε στα παιδιά που επισκέπτονταν το Μουσείο μας περιλαμβάναμε και την Τούλα Γυφτάκη, μιας και γνωρίζαμε πως ήταν από τις πρώτες που πήραν μέρος σε επίσημους αγώνες και βέβαια αναφερόταν ως πρωτοπόρος. Άλλα στοιχεία δεν γνωρίζαμε. Ένα τυχαίο περιστατικό συνέβη τον Απρίλιο του 2026 και έγινε κατορθωτό να βρεθούν στοιχεία για την παλαιά αθλήτρια. Μια ξενιτεμένη καλαματιανή Helen Damilatis ποστάρισε σε ΜΚΔ μια φωτογραφία με τη λεζάντα «Οικογένεια Γυφτάκη» και έτσι ήρθαμε παραπεμπτικά σε επαφή με τον κύριο Παντελή Μάγκο, γιό της Τούλας Γυφτάκη, ο οποίος έγραψε το βιογραφικό της Μητέρας του και μας έστειλε πολλές φωτογραφίες της από τους αγώνες που έδωσε στο γήπεδο του Μεσσηνιακού τα έτη 1938-1939-1940. 

Βιογραφικό της: «Γεννήθηκε στην Καλαμάτα στις 10 Αυγούστου του 1923. Πατέρας  της ήταν ο Σταύρος Γυφτάκης ο οποίος γεννήθηκε στη Μερόπη Μεσσηνίας το 1876. Σε μικρή ηλικία έχασε τους γονείς του και τον πήρε ένας θείος του στην Αμερική. Εκεί εργάστηκε σκληρά και στις αρχές του 1900 γύρισε στην Ελλάδα. Εγκαταστάθηκε στη Καλαμάτα αγόρασε από τον Δουκάκη οικόπεδο με σπίτι στην σημερινή συμβολή των οδών Αριστοδήμου και Βασιλίσσης Όλγας, (το οικόπεδο τότε έφτανε μέχρι τις γραμμές του τραίνου), ασχολήθηκε με το εμπόριο είδη κιγκαλερίας καθώς και εισαγωγές τροφίμων (βακαλάο, μπρικ, τσάι,  κ.λ.π.) και με επεξεργασία και εξαγωγές τροφίμων (σύκα, σταφίδες πορτοκάλια κ.λ.π.) καθώς και με εργοστάσιο σαπωνοποιίας με το οποίο πήρε το 1937 το πρώτο βραβείο στην έκθεση Θεσσαλονίκης. Απεβίωσε το 1947 στην Αθήνα.

Το σπίτι της οικογένειας Γυφτάκη περί το 1960. Φωτογραφία από ΓΑΚ Καλαμάτας. Έπαθε σοβαρές ζημιές στον σεισμό του 1986 και παρ’ όλο που χαρακτηρίστηκε «διατηρητέο» το 1987 (επικρατούσε η άποψη πως ήταν έργο του αρχιτέκτονα Ερνέστου Τσίλλερ), λίγο μετά αποχαρακτηρίστηκε και πουλήθηκε για να κατασκευαστεί η πολυκατοικία που σήμερα στεγάζει τα ΕΛΤΑ Καλαμάτας.

 Μητέρα της ήταν η  την Αγγελική Γκουζούλη από το Γεωργίτσι της  Λακωνίας απεβίωσε το 1963 στην Αθήνα.
Αδέλφια της ήταν:
Γκόλφω, σύζυγος Ανάργυρου Δαμηλάτη (καπνοβιομήχανου).
Γωγούλα, σύζυγος Πότη Παρθένιου εμπόρου Καλαμάτας.
Πότης, απεβίωσε στην Γουινέα (Κονακρύ) το 1968.
Σοφία, σύζυγος Νικολάου Νιάρχου καπετάνιου.
Νικόλαος, απεβίωσε την Αθήνα το 1992.
Κυριακή, σύζυγος Νικολάου Ασσάνη καπετάνιου.
            Η Τούλα αποφοίτησε από την Εμπορική σχολή το 1941 με βαθμό  16-Λίαν καλώς.
            Ασχολήθηκε με τον αθλητισμό και συμμετείχε σε αγώνες από το 1938 έως το 1940 με σημαντικές διακρίσεις.
            Η αθλητική της δραστηριότητα σταμάτησε με τον πόλεμο και την Κατοχή μετά το 1940.
            Στην διάρκεια της Κατοχής 1941-1944 η οικογένειά της μετακόμισε για λόγους υγείας στην Αθήνα και μετά τον θάνατο του πατέρα το 1947 επέστρεψαν στην Καλαμάτα το 1948.
            Παντρεύτηκε το 1949 τον Δημήτριο Μάγκο βιοτέχνη ιδιοκτήτη τυπογραφείου στην Αθήνα, με καταγωγή από την Χίο, και απέκτησε δύο παιδιά τον Παντελή το 1949 και τον Σταύρο το 1954.
            Είχε σημαντική  κοινωνική δράση ιδιαίτερα μέσω του σωματείου «ΦΙΛΟΙ ΤΟΥ ΧΙΩΤΙΚΟΥ ΧΩΡΙΟΥ» στο οποίο για δεκαετίες υπήρξε μέλος του διοικητικού συμβουλίου καθώς και γραμματέας και ταμίας. Απεβίωσε στην Αθήνα το 2012».

 Φωτογραφικό υλικό από το αρχείο Παντελή Μάγκου :

Μοναδικής αξίας φωτογραφία η οποία απεικονίζει την τελετή μπροστά στο Ηρώο του 9^ου Συντάγματος Πεζικού, το οποίο βρισκόταν δίπλα από το Γήπεδο του Μεσσηνιακού όπου θα τελούνταν οι αγώνες το 1938. Καθώς περιγράφει τοπική εφημερίδα[10] «Την 9^ην πρωινήν εγένετο συγκέντρωσις όλων των αθλητών εις το Μεσσηνιακόν στάδιον και εκείθεν κατηυθύνθησαν εις το ηρώον του Συντάγματος όπου κατέθεσαν στέφανον. Μετά ταύτα επανήλθον εις στο στάδιον όπου εγένεντο οι προκριματικοί αγώνες επί των απογευματινών αγωνισμάτων». Διακρίνονται, από αριστερά όπως βλέπουμε, οι τρεις Αθλήτριες του Μεσσηνιακού. Η 1^η είναι η Τούλα Γυφτάκη, η 2^η η πολύ ψηλή είναι άγνωστη (πιθανολογώ πως είναι η Μαρία Διακουμάκου) και η 3^η είναι η Σίνα Φραγγέα.

Η οικογένεια της Τούλας Γυφτάκη διέθετε υψηλό πνευματικό επίπεδο και η μόρφωση των παιδιών της ήταν κυρίαρχο ζήτημα. Όμως οι αθλητικές αναζητήσεις της Τούλας δεν τους άφηναν αδιάφορους. Η Τούλα ήταν στην νεολαιίστικη οργάνωση του καθεστώτος Μεταξά, την Ε.Ο.Ν. (Εθνική Οργάνωση Νεολαίας), μία εκ των κατευθύνσεων της οποίας ήταν και η Γυμναστική. Τα Κορίτσια, εκείνα τα χρόνια, είτε ζούσαν στις πόλεις είτε σε χωριά ήταν περιορισμένα. Στην Οργάνωση Ε.Ο.Ν. πήραν την ευκαιρία να κάνουν και Αθλητισμό. Ουσιαστικά την περίοδο 1936-1940 υποχώρησαν οι δράσεις πολλών σωματείων, (αθλητικών, πολιτιστικών κ.α.) διότι η Ε.Ο.Ν. ανέπτυξε ομάδες σε όλα τα σπορ.

Το αγώνισμα στο οποίο πρωταγωνίστησε ήταν του Άλματος εις Ύψος. Η παλαιά και πρώτη τεχνική περάσματος του πήχη λεγόταν «Ψαλίδι», δηλαδή περνούσαν πάνω από τον πήχυ το εσωτερικό πόδι και στη συνέχεια το εξωτερικό, μιμούμενοι ουσιαστικά την κίνηση ενός ψαλιδιού. Βέβαια στην απλοϊκή του μορφή αυτή η τεχνική ήταν «έπαιρναν φόρα περί τα 15-20 μέτρα και πήδηγαν πάνω από τον πήχη και με τα δύο πόδια». Έτσι απλά πήδηξε 1,24μ και η Τούλα Γυφτάκη το 1938.

Το άλμα της Τούλας Γυφτάκη στους Παμπελοποννησιακούς αγώνες του 1938. Στο βάθος καθιστές περιμένουν την σειρά τους η Μαρία Καλογεράκου και η Σίνα Φραγγέα. Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη από νότο προς βορρά. Στον τοίχο που διακρίνεται ήταν ο χώρος του Σκοπευτηρίου. Τα κεραμοσκεπή σπίτια που φαίνονται υπάρχουν και σήμερα. Αριστερά εικονίζεται ο Έφορος των Αλμάτων Ευστάθιος Νινιός (αν δεν κάνω λάθος καθηγητής Φυσικής Αγωγής), ο οποίος σε δημοσίευμά του το 1931,  σε ημερολόγιο για την αθλητική δράση στην Καλαμάτα του 1930, κατέγραφε τα σχετικά με την πρόοδο του Γυναικείου αθλητισμού γράφοντας πως «…τους τελευταίους μήνες παρατηρείται κάποια κίνηση και στο Γυναικείο αθλητισμό. Φαίνεται πως και η Γυναίκα αρχίζει να εννοή τα καρποφόρα αποτελέσματα του αθλητισμού, γι’ αυτό πολλές από τις νέες της πόλεώς μας θέσανε κατά μέρος τις κακές και αβάσιμες προλήψεις που δεν επιτρέπανε στη Γυναίκα να ανακατεύεται στον αθλητισμό, και αρχίσανε να επιδίδωνται στας αθλητικάς παιδιάς. Θα ήτανε ευχής έργο αν και όλες ή άλλες άφιναν κατά μέρος τις προλήψεις και ελάμβανον μέρος στα παιχνίδια αυτά για να μπορούσε ο αθλητισμός να προοδεύσει και στο σημείο αυτό…».

 Το ότι υπήρξαν φωτογραφίες από εκείνους τους αγώνες δεν προκαλεί εντύπωση. Οι προοδευτικές οικογένειες των οποίων τα παιδιά αγωνίστηκαν, φρόντισαν και απέκτησαν φωτογραφικό υλικό. Εκτός από την οικογένεια της Τούλας Γυφτάκη που διέσωσε φωτογραφίες, υπήρξε και άλλη μια οικογένεια που διέσωσε φωτογραφίες από τον αγώνα του παιδιού της. Πρόκειται για την οικογένεια Κουρκουτά, υψηλού μορφωτικού επιπέδου, της οποίας ο γιός Κωνσταντίνος αγωνίστηκε στους Παμπελοποννησιακούς αγώνες το 1938-1939, (αργότερα, στις 8 Απριλίου 1841, θυσιάστηκε κοντά στο χωριό Αμάραντα Κιλκίς ως αξιωματικός στον αγώνα κατά των εισερχόμενων στην Πατρίδα μας Γερμανών) και φωτογραφίες του από τους αγώνες του δώρισαν στο Μουσείο του Μεσσηνιακού οι απόγονοί του.  Περισσότερα μπορείτε να διαβάσετε :

https://taygetos-zeritis.blogspot.com/2023/10/blog-post.html

 Σε αθλητική εφημερίδα της Αθήνας γράφτηκε[11] μετά τους αγώνες του 1938: «…αλλά το κυριώτερον γεγονός των αγώνων ήτο και η συμμετοχή δια πρώτην φοράν αθλητριών των Καλαμών εις επισήμους αγώνας. Η εμφάνισις των αθλητριών ενεποίησε αρίστην εντύπωσιν ιδίως δε της μικρούλας Γυφτάκη η οποία εις το άλμα εις ύψος υπερέβη με δίμηνον μόνον προπαρασκευήν το 1,25μ. Επίσης η νικήτρια του ακοντισμού Μουνδρέα είναι αθλήτρια με μεγάλο μέλλον και θα αποδώση πολύ περισσότερα όταν τύχη της καταλλήλου προπονήσεως. Πολύ καλή και με ικανά προσόντα και η νικήτρια του δρόμου των 75μ. δις Καλογεράκου…».

 
Η παραπάνω φωτογραφία απεικονίζει τις τρεις νικήτριες του αγωνίσματος «Άλμα εις ύψος» και οι Αθλήτριες είναι οι : με τον αριθμό 112 η Σίνα Φραγγέα[12], με τον αριθμό 111 η Τούλα Γυφτάκη και με τον αριθμό 75 η Μαρία Καλογεράκου η οποία βγήκε και 1η στα 75 (σύμπτωση) μέτρα αγώνα δρόμου.

Μετά την λήξη των αγώνων οι τοπικές και οι Αθηναϊκές εφημερίδες εκθειάζουν χωρίς φειδώ την επιτυχία τους αλλά και το πρωτόγνωρο θέαμα μου παρουσίασαν οι αγωνιζόμενες Αθλήτριες εστιάζοντας στο αθλητικό τους  μέλλον: «[13]Αμέριστον την προσοχήν των φιλάθλων προσείλκυσεν ο Γυναικείος αθλητισμός, ο οποίος αναπτύσσεται εις την πόλιν μας αλματωδώς. Η Καλογεράκου εις τα 75 μέτρα και η Γυφτάκη εις το άλμα εις ύψος παρουσιάζονται αθλήτριες μέλλοντος. Αυτό βέβαια εξαρτάται από την προπόνησιν που θα τους κάμη η γυμνάστριά των κ. Λιακοπούλου η οποία αντιλαμβάνεται πλήρως την αποστολήν της. Επίσης καλήν επίδοσιν είχε και η Μουνδρέα η οποία είναι πραγματική αποκάλυψις δια τον ακοντισμόν. Μολονότι προχθές μας απογοήτευσε με τα 23,75 μέτρα εις το ακόντιον, εν τούτοις πιστεύομεν ότι είναι δυνατόν να επιτύχη καλυτέραν επίδοσιν, Λέγεται ότι εις τας προπονήσεις της υπερβαίνει συνήθως τα 29 μέτρα, δηλαδή πλησιάζει το Πανελλήνιο ρεκόρ της Στεργίου. Αν καλλιτερεύση τον παλμόν της ασφαλώς πολύ σύντομα θα αναγνωρισθή πρωταθλήτρια της Ελλάδος…».

Ανάμεσα στα κειμήλια που κοσμούν το Μουσείο του Μεσσηνιακού είναι και το παραπλεύρως δίπλωμα της Τούλας Γυφτάκη, για τη νίκη της στο Άλμα εις ύψος, το οποίο δεν παρέλαβε για άγνωστους λόγους, παρ’ όλο που η Οικογένεια της υπήρξε απόλυτα συνεπής στην συλλογή των αναμνηστικών και των φωτογραφιών της όπως διαπιστώνει ο αναγνώστης. Η συγκυρία υπήρξε καταλυτική. Στις ξεναγήσεις μας σε παιδιά των Δημοτικών σχολείων και γενικά σε επισκέπτες, το παρουσιάζαμε ως απόδειξη της πρωτοπορίας της στην γυναικεία χειραφέτηση. Οι συμπτώσεις όμως «επιβράβευσαν» την επιμονή μας στην παρουσίαση της και με το παρόν μελέτημα έρχεται στην επιφάνεια μια σημαντική στιγμή του καλαματιανού αθλητισμού. Η Τούλα Γυφτάκη και οι συναθλήτριές της έδειξαν το δρόμο στις Γυναίκες.

 

Το φιογκάκι της Τούλας ίσως να προξενεί εντύπωση στον αμύητο αναγνώστη. Ήταν πολύ προσεκτική στις ενδυματολογικές επιλογές της και αυτό φαίνεται μέσα από τις φωτογραφίες της. Τα χτενίσματά της έχουν μεγάλο ενδιαφέρον καθώς και το όμορφο πρόσωπό της. Φιογκάκια, κοτσίδες, γυαλιά ηλίου και άλλα αξεσουάρ χαρακτήριζαν τις επιλογές της. Σχετικώς με το φιογκάκι : Το 1938 σηματοδοτεί μια μεταβατική περίοδο στη γυναικεία μόδα, όπου τα χτενίσματα αρχίζουν να αποκτούν περισσότερο ύψος και όγκο. Η κορδέλα δεμένη σε φιόγκο στα μαλλιά αποτέλεσε κορυφαία τάση της χρονιάς, προσδίδοντας θηλυκότητα, ρομαντισμό και μια νεανική "coquette" αισθητική.
Χαρακτηριστικά του Στυλ το 1938
Τοποθέτηση: Οι φιόγκοι τοποθετούνταν κυρίως στο πάνω μέρος του κεφαλιού (σαν στέκα), ή στο πίσω μέρος για να στερεώσουν τα "half-up" μαλλιά (μισά πάνω, μισά κάτω).
Υφάσματα: Κυριαρχούσαν οι κορδέλες από ποιοτικό σατέν, βελούδο, μετάξι και grosgrain.
Συνδυασμός με χτενίσματα: Ο φιόγκος συνόδευε ιδανικά τα Victory Rolls (ρολά μαλλιών) που μόλις άρχιζαν να εμφανίζονται, τις έντονες μπούκλες (pin curls) και τα σινιόν χαμηλά στον αυχένα.

Οι Γ΄ Παμπελοποννησιακοί αγώνες έγιναν ξανά στην Καλαμάτα, Κυριακή και Δευτέρα 28 & 29 Μαΐου 1939 και πήραν μέρος τα σωματεία Μεσσηνιακός Γ.Σ., Παναχαϊκή, Σπαρτιατικός Γ.Σ., Α.Ο. Γυθείου, Ηρακλής Πύργου. Την παραμονή των αγώνων συνέβη ένα τραγικό δυστύχημα στην ομάδα των σπουδαστών της Γυμναστικής Ακαδημίας, η οποία ερχόταν οδικώς να πάρει μέρος στους αγώνες, με αποτέλεσμα να φονευθεί ο σπουδαστής Μαλλιαρός. Παρ’ όλα αυτά οι αγώνες δεν αναβλήθηκαν και περί τους 100 Αθλητές και Αθλήτριες έλαβαν μέρος.

Πάλι Αθλήτριες του Μεσσηνιακού πήραν μέρος στα ίδια με το 1938 αγωνίσματα. Τα αποτελέσματά τους ήταν:
Άλμα εις Ύψος
1^η Τούλα Γυφτάκη με επίδοση 1,22μ
2^η Μαρία Καλογεράκου με επίδοση 1,22μ και
3^η Καράμπελα με επίδοση 1,12μ.

Η Τούλα Γυφτάκη στους Γ΄ Παμπελοποννησιακούς αγώνες το 1939 με φόντο το ιστορικό Γυμναστήριο του Μεσσηνιακού. Είναι εμφανής η βελτίωση στο στυλ του άλματός της αν και εξακολουθεί να παραμένει η απλή μορφή της τεχνικής «ψαλίδι». Ένα σημαντικό στοιχείο που εντοπίζεται σε αυτή την φωτογραφία είναι οι ενδυματολογικές προσεγγίσεις των θεατών. Καλοντυμένοι ηλικιωμένοι άνδρες και νεαρότεροι, αγοράκια με γυαλιά ηλίου. Γυναίκες αψεγάδιαστες νέες, μικρές και μεγαλύτερες καλοντυμένες με τα καπέλα τους και τα γυαλιά ηλίου, ενώ κάποιες ηλικιωμένες (και μία νεαρή μάλλον) φορούν πένθιμα μαντήλια. Πανσπερμία από φυσιογνωμίες και την θύρα εισόδου στο Γήπεδο (αριστερά όπως βλέπουμε). Άνθρωποι που μυήθηκαν στον Αθλητισμό από τον Μεσσηνιακό Γυμναστικό Σύλλογο.

Στα άλλα Γυναικεία αγωνίσματα υπήρξαν τα παρακάτω αποτελέσματα :
Ακοντισμός Γυναικών
1^η Σίνα Φραγγέα με επίδοση 24,70μ
2^η Τούλα Γυφτάκη με επίδοση 21,20μ και
3^η Μαρία Καλογεράκου με επίδοση 19,10μ.
(η Μουνδρέα που είχε κάνει εντυπωσιακές επιδόσεις, δεν πήρε μέρος).

Οι τρεις πρώτες νικήτριες στον Ακοντισμό. Με τον αριθμό 14 εικονίζεται η Σίνα Φραγγέα, με το 18 η Μαρία Διακουμάκου και με το 17 η Τούλα Γυφτάκη. Στο βάθος δεξιά φαίνεται η πινακίδα «Σκοπευτήριον» το οποίο διαμορφώθηκε χάρις στις ενέργειες του ρέκτη Νομάρχη της εποχής Άγγελου Παπαδήμα

Από το αρχείο Παντελή Μάγκου, γιού της Τούλας Γυφτάκη, μας δωρήθηκαν και κάποια Διπλώματά της. Παραπάνω παρουσιάζεται το δίπλωμα ως 2^η στον Ακοντισμό. Το υπογράφουν ο Πρόεδρος της Ελλανοδίκου Επιτροπής και Νομάρχης Άγγελος Παπαδήμας, ο Πρόεδρος του Μεσσηνιακού Γ.Σ. Βασίλειος Παλαμάρας και ο Γεν. Γραμματέας Ευστάθιος Νινιός. Οι ίδιοι είχαν υπογράψει και τα διπλώματα των αγώνων του 1938.

Αγώνισμα δρόμου ταχύτητας απόστασης 75 μέτρα :

1^η Μαρία Καλογεράκου με επίδοση 11΄2΄΄
2^η Μαρία Διακουμάκου με επίδοση 11΄3΄΄
3^η Μπενάκη με επίδοση 11΄5΄΄
4^η Βουδικλάρη

Από το αρχείο φωτογραφιών του κ. Παντελή Μάγκου, γιού της Τούλας Γυφτάκη παρουσιάζεται άλλη μια αθλητική της  φωτογραφία.

Πρόκειται για αγώνες που διοργάνωσε η οργάνωση Ε.Ο.Ν. Ο τοπικός τύπος έγραψε[14] : «Η Περιφερειακή Διοίκησις προκειμένου να συμμετάσχη εις τους Πανελληνίους αγώνας της ΕΟΝ προεκήρυξε αγώνας Διοικήσεως δια την 14^ην του μηνός. Την  περασμένη Κυριακή στις έδρες των Φαλάγγων έγιναν προκριματικοί αγώνες μεταξύ δε των εν Καλάμαις Φαλάγγων έγιναν την περασμένη Τετάρτη…Αι επιδόσεις των αθλητών υπήρξαν αρκατά ικανοποιητικαί και τα φιλότιμα παιδιά απέδωσαν ό,τι ήτο δυνατόν αποδώσουν…η νίκη θα διαφιλονικηθή μεταξύ των αθλητών μετά πείσματος λόγω υπάρξεως πολλών ικανών αθλητών. Η έλλειψις στίβου λόγω της ανασκαφής του Γυμναστηρίου του Μεσσηνιακού Γυμναστικού Συλλόγου, παρημπόδισε κάπως την προπόνησιν των αθλητών, ουχ ήττον όμως δια της προχείρου διασκευής του γηπέδου «Απόλλωνος» επετεύχθη σοβαρά αναπλήρωσις της ελλείψεως».

Εικονίζεται η μητέρα του Τούλα Γυφτάκη στους αγώνες της ΕΟΝ μεταξύ των καλαματιανών Φαλάγγων της οργάνωσης. Η Αθλήτρια με άψογο στυλ «Ψαλίδι» (η τεχνική αυτή λεγόταν διεθνώς και scissor kick, ήταν η παλαιότερη μορφή τεχνικής και την διαδέχτηκαν η western roll, η straddle και η fosbury). Από τις φωτογραφίες του 1938 και του 1939 είναι ολοφάνερο το πόσο είχε βελτιώσει την τεχνική της και αν δεν γινόταν ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος ίσως να είχε διακριθεί και σε πανελλήνιο επίπεδο. Η Δομνίτσα Λανίτου-Καβουνίδου κατείχε τα ρεκόρ εκείνα τα χρόνια με επιδόσεις μεταξύ 1,40 & 1,50. Η θέση του σκάμματος ήταν προς την βόρεια πλευρά του γηπέδου. Στην παραπάνω φωτογραφία εικονίζονται α) η αθλήτρια Σίνα Φραγγέα-δίπλα στον δεξί στύλο, β) μέλη της Φάλαγγας ως εφορεία του αγωνίσματος, γ) πολλοί φαλαγγίτες στο βάθος με τις χαρακτηριστικές άσπρες γκέτες δ) η σειρά των ευκαλύπτων που υπήρχαν μέχρι και το 1972 στην ανατολική πλευρά και στην σκιά τους πλήθος θεατών και ε) στο βάθος κτίριο από τον στρατώνα του 9^ου συντάγματος Πεζικού.

Μετά τους παραπάνω αγώνες οι Τούλα Γυφτάκη και Σίνα Φραγγέα φωτογραφήθηκαν ανέμελες σε σημείο του γηπέδου του Μεσσηνιακού χωρίς να φαντάζονται το δρόμο που τους επιφύλασσε η μοίρα. Η Γυφτάκη με την οικογένειά της έφυγαν από την Καλαμάτα για την Αθήνα μέσα στην Κατοχή, ξαναγύρισαν, μετά τον θάνατο του πατέρα της το 1948 στην Καλαμάτα, έμειναν στο πατρικό σπίτι, η Τούλα παντρεύτηκε το 1949 και έφυγε από την Καλαμάτα. Στο σπίτι έζησαν μέχρι το 1959 η μητέρα της και η μικρότερη αδερφή της η Κυριακή. Η Φραγγέα έζησε στην Καλαμάτα, το 1943 πήγε για λίγο καιρό στην Πάτρα και κατέληξε στην Αθήνα ως μεταφράστρια των κατοχικών δυνάμεων και πράκτορας των Συμμάχων, εκτελέστηκε δε μαζί με την ηρωική Γυναίκα και Μάνα Λένα Καραγιάννη και άλλους 58 πατριώτες στη θέση Δαφνί στο Χαϊδάρι στις 8 Σεπτεμβρίου 1944, λίγο πριν φύγουν οι Γερμανοί από την Αθήνα.

αχρονολόγητη φωτογραφία, πιθανόν το 1938.  Άλλη μια φωτογραφία της Τούλας Γυφτάκη (αριστερά όπως βλέπουμε γονατιστή) μαζί με φίλες της στον εσωτερικό χώρο του ιστορικού Γυμναστηρίου του Μεσσηνιακού. Εντύπωση προκαλεί η κόμμωσή της με τις εντυπωσιακές κοτσίδες με φιόγκους. Εκτίμηση : Στην πίσω σειρά των ορθίων η μεσαία είναι η Σίνα Φραγγέα και η αριστερή ψηλή κοπέλα η Μαρία Διακουμάκου.

 Η γενναιοδωρία του Παντελή Μάγκου υπήρξε καταλυτική στην διαμόρφωση της παρούσης παρουσίασης. Μας δώρισε επίσης και ιδιωτικές φωτογραφίες της μητέρας του. Μέσα από την προσεκτική μελέτη τους συμπεραίνεται η εξαιρετική προσωπικότητα και η ανεπιτήδευτη ομορφιά της Τούλας Γυφτάκη με το χαρακτηριστικό στυλ. Η Τούλα Γυφτάκη με φίλες της σε άγνωστο σημείο της Καλαμάτας. Βρίσκεται 3^η από αριστερά όπως βλέπουμε την φωτογραφία και δίπλα της, η 4^η είναι η Σίνα Φραγγέα. Πιθανολογείται πως οι μαθήτριες με το χαρακτηριστικό Χ στο πουκάμισό τους φοιτούσαν στα εκπαιδευτήρια Χριστακόπουλου-Καλαμαρά. Εκτιμάται πως είναι έτους 1940.

1939 στο Κάστρο της Πύλου εκδρομή. Καθιστή με γυαλιά.

 

    1939 στην Πύλο εκδρομή. 1^η αριστερά. Πίσω φαίνεται το μνημείο των Ναυάρχων της ναυμαχίας του 1827, το οποίο είχε εγκατασταθεί το 1927.
              

 1938. Στο κέντρο. Με φίλες της στο Γαρδίκι σε σχολική εκδρομή

              

Εκφράζονται θερμές ευχαριστίες στον γιό της κ. Παντελή Μάγκο και στην κ. Helen Damilatis του ευρύτερου συγγενικού κύκλου, καθώς και στον κ. Δημήτρη Παπανικολόπουλο-δικηγόρο της Καλαμάτας και ιδιοκτήτη του πανέμορφου νεοκλασσικού σπιτιού στην γωνία Αριστοδήμου και Βασ. Όλγας-ο οποίος ως γειτονεύων με το σπίτι της οικογένειας Γυφτάκη, μας έδωσε αρκετές πληροφορίες.

Ο Μεσσηνιακός Γ.Σ.1888 συνέχισε με πάθος την στήριξη του Γυναικείου αθλητισμού. Από το 1957 στα Β΄ Παπαφλέσσεια και μετά οι Γυναίκες συμμετείχαν σε επίσημους αγώνες Στίβου. Αργότερα συνέστησε Γυναικείες ομάδες Βόλεϊ και Ποδοσφαίρου. Μεταγενέστερα στο τμήμα Άρσης Βαρών οι Γυναίκες έπιξαν καθοριστικό ρόλο στις επιτυχίες. Στις μέρες μας το τμήμα Βόλεϊ είναι αμιγώς Γυναικείο και το τμήμα Στίβου γυναικοκρατείται έχοντας επικεφαλής την Ελίνα Χαντζή.

---

[1] Εφημερίδα Καλαμάτας «Θάρρος», φύλλο 25/3/1928.

[2] Ζάικου Ν. «Γυναίκα και άθληση». Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών, 2019.

[3] Εφημερίδα Καλαμάτας «Σημαία», φύλλο 30/5/1925.

[4] Ανάρτηση του Ηλία Μπιτσάνη : Μια σπάνια φωτογραφία ενός σταδίου το οποίο φυσικά δεν υπάρχει σήμερα και ελάχιστοι γνωρίζουν ότι υπήρχε. Και βρέθηκε εκεί που δεν το περίμενα: Σκαλίζοντας το λεύκωμα στην ιστοσελίδα των ΓΑΚ Μεσσηνίας για τον πόλεμο του 1940, βρέθηκε στην ενότητα για τα μετόπισθεν. Ανάμεσα σε πολλές φωτογραφίες εθελοντριών του Ερυθρού Σταυρού που περιθάλπουν τραυματίες του μετώπου στο "Αλεξανδράκειο" Νοσοκομείο (Γηροκομείο σήμερα), υπάρχει και αυτή από το αρχείο του αείμνηστου Γιάννη Μανωλακάκη με την ένδειξη "Στρατόπεδο Καλαμάτας". Μεγενθύνοντας τη φωτογραφία, εύκολα διαπιστώνει κανένας ότι νοτίως των κτηρίων υπάρχει στάδιο με κουλουάρ και κερκίδα στην οποία βρίσκονται άνθρωποι. Κόσμος υπάρχει και στο κέντρο του σταδίου, αλλά και προς την πλευρά των κτηρίων. Το πιο πιθανόν είναι ότι η φωτογραφία δεν σχετίζεται με τον πόλεμο, αλλά με κάποιους αγώνες. Την εκτίμηση αυτή ενισχύει το γεγονός ότι ο Γιάννης Μανωλακάκης είχε ασχοληθεί με τον αθλητισμό και έκανε αργότερα ρεπορτάζ στις εφημερίδες. Την ύπαρξη αυτού του σταδίου "αποκαλύπτει" η "Σημαία" στις 2 Ιουνίου 1925: Στις 31 Μαΐου πραγματοποιούνται οι Παμπελοποννησιακοί αγώνες που είχε προκηρύξει ο Ομιλος Φιλάθλων Καλαμών, τους οποίους στηρίζει και η διοίκηση του Μεσσηνιακού. “Λόγω της εδαφικής ανεπάρκειας του Γυμναστηρίου”, οι αγώνες διεξάγονται στο “πρόχειρον αλλά πολύ πρακτικόν και πολύ τεχνικόν Στάδιον εν τη πλατεία του Αρεως” στο “μεσημβρινό τμήμα της πλατείας εις μήκος 200 και πλάτος 150 περίπου μέτρα” που “ισοπεδώθη καταλλήλως και εντός αυτού εστήθησαν τα κατάλληλα γυμναστικά όργανα και απεμονώθησαν καταλλήλως τα σημεία εντός των οποίων θα διεξήγοντο τα άλματα και η δισκοβολία”. Ολα αυτά από το Φρούραρχο Καλαμάτας κ. Κοντόση που χρησιμοποίησε στις εργασίες φαντάρους και επέβλεψε την όλη διαμόρφωση, καθώς μάλιστα ο εν λόγω χώρος ανήκε στο Σύνταγμα. Ενώ “η οργανωτική επιτροπή ίνα ανταποκριθή εις τας αξιώσεις του κοινού είχε προσκομίσει υπέρ τα 1.000 καθίσματα, πλην δε τούτων, χάρις εις τον κ. Κοντόσην, αι στρατιωτικαί κλίναι εχρησιμοποιήθησαν δια τους θεατάς”. Αργότερα έγιναν κερκίδες, ενώ χρησιμοποιήθηκε ως ποδοσφαιρικό γήπεδο ("έδρα" της ΑΕΚ και χώρος εκγύμνασης για άλλες ομάδες) και περιγράφεται συνήθως ως "τερέν του πεδίου ασκήσεων".

[5] Γ.Α.Κ. Νομού Μεσσηνίας. Κατάλογοι.

[6] Η ιστορία της Εμπορικής Σχολής Καλαμάτας. Παναγιώτης Γκλεγκλές. Εκδόσεις «Αύριο», 2013.

[7] Εφημερίδα Καλαμάτας «Σημαία», φύλλο 15/5/1938 σελ. 1.

[8] Ό.π. σελ. 4

[9] Ό.π. σελ. σελ. 1.

[10] Εφημερίδα Καλαμάτας «Θάρρος», φύλλο της 22/5/1938.

[11] Εφημερίδα Αθηνών «Αθλητικόν Βήμα», φύλλο της 25/5/1938.

[12] Ζερίτης Νικ. Χρήστος. Ανέκδοτη μελέτη «Σίνα (Αναστασία) Φραγγέα (1922-1944). Από τον στίβο του Μεσσηνιακού στον στίβο των γεγονότων της Κατοχής. Δολοφονήθηκε δύο φορές».

[13] Εφημερίδα Καλαμάτας «Θάρρος», φύλλο της 24/5/1938.

[14] Εφημερίδα Καλαμάτας «Θάρρος», φύλλο της 14.4.1940.